رشته مهندسی فناوری اطلاعات یا Information Technology که به‌اختصار به آن IT نیز می‌گویند از جمله رشته‌های محبوب حوزه فناوری و رایانه محسوب می‌شود که در حال حاضر در بسیاری از مقاطع تحصیلی و در گرایش‌های مختلف ارائه می‌شود. یکی از مقاطع تحصیلی که دانشجویان می‌توانند در آن به تحصیل در رشته فناوری اطلاعات بپردازند مقطع دکتری فناوری اطلاعات است که در حال حاضر بالاترین درجه آکادمیک برای این رشته تحصیلی محسوب می‌شود. به‌طورکلی دوره دکتری یک دوره 3 تا 5 سال (و یا بیشتر) است که در بسیاری از دانشگاه‌های کشور و در بسیاری از رشته‌ها برگزار می‌شود و متقاضیان زیادی هر سال اقدام به ادامه تحصیل در این مقطع می‌کنند. در این صفحه قصد داریم به طور کامل به دکتری رشته مهندسی فناوری اطلاعات بپردازیم و جزئیات گوناگون رشته فناوری اطلاعات در مقطع تحصیلی دکتری را مورد بررسی قرار دهیم.
معرفی فناوری اطلاعات در مقطع دکتری
به طور جامع می‌توان گفت فناوری اطلاعات به مطالعه، تحلیل و تحقیق در حوزه‌های کاربردی فناوری اطلاعات در سازمان‌ها و سیستم‌های پیچیده می‌پردازد. تمرکز اصلی فناوری اطلاعات همان‌طور که از نام آن مشخص است بر روی داده‌ها، اطلاعات، پایگاه داده، مسائل مربوط به امنیت شبکه و غیره است؛ همچنین این رشته شامل مدیریت، طراحی و پیاده‌سازی سامانه‌های اطلاعاتی، شبکه های کامپیوتری، امنیت داده‌ها، داده کاوی و هوش تجاری نیز است. دانشجویان در مقاطع مختلف تحصیلی به چالش‌های عملی و پژوهشی در سازمان‌ها می‌پردازند و مهارت‌های لازم برای توسعه و بهبود زیرساخت‌های فناوری اطلاعات را کسب می‌کنند.
در مقطع دکتری، دانشجویان پس از گذراندن دروس تخصصی مربوط به فناوری اطلاعات و گذراندن آزمون جامع، به تحقیق در یکی از زمینه‌های نوین این گرایش می‌پردازند تا رساله خود را با موفقیت به پایان برسانند. در لیست زیر برخی از حوزه‌های محبوب یا به‌اصطلاح ترند تحقیقاتی دکتری فناوری اطلاعات را ضمیمه کرده‌ایم:
- امنیت سایبری و مدیریت ریسک (Cybersecurity & Risk Management)
- مدیریت داده‌ها و تجزیه‌وتحلیل پیشرفته (Data Management & Advanced Analysis)
- محاسبات ابری و خدمات مبتنی بر ابر (Cloud Computing & Cloud Services)
- اینترنت اشیا سازمانی (Enterprise IoT)
- هوش تجاری و سیستم‌های پشتیبانی تصمیم (Business Intelligence & Decision Support Systems)
- امنیت و حریم خصوصی در داده‌های سازمانی (Data Privacy & Organizational Security)
- فناوری مالی و سیستم‌های پرداخت دیجیتال (FinTech & Digital Payment Systems)
- محاسبات شناختی و سیستم‌های هوشمند سازمانی (Cognitive Computing & Smart Enterprise Systems)
طول دکتری فناوری اطلاعات
قوانین مربوط به گذراندن دکتری فناوری اطلاعات در دانشگاه‌های مختلف اندکی متفاوت از یکدیگر است، اما مسیر آنها تقریباً یکسان بوده و تنها در اعداد و ارقام از یکدیگر متمایزند. در این قسمت ما از قواعد دکتری فناوری اطلاعات دانشگاه علم و صنعت به‌عنوان یک نمونه معتبر استفاده خواهیم کرد.
به‌طورکلی دوره دکتری شامل سه بخش مرحله آموزشی، آزمون جامع و مرحله پژوهشی است.
مرحله آموزشی
در مرحله آموزشی دوره دکتری فناوری اطلاعات، دانشجو می‌بایست در مجموع حداقل 15 واحد درسی (یا پنج درس) مرتبط به زمینه پژوهشی دانشجو به تشخیص استاد راهنما از میان لیست دروس تحصیلات تکمیلی ارائه شده در دانشگاه اخذ نماید. امتحان جامع برای حداقل 3 درس برگزار می‌شود. در دانشگاه‌های مختلف و شیوه‌های مختلف تحصیل دکتری ممکن است تعداد دروس امتحانی و تعداد واحد‌ای اخذ شده کمی بیشتر نیز باشد؛ همچنین دانشجویان می‌توانند بنابر قوانین دانشگاه یک درس را از سایر رشته‌های مهندسی با تایید استاد راهنمای خود اخذ نمایند.
آزمون جامع
دانشجویانی که کلیه دروس مرحله آموزشی خود را با موفقیت گذرانده باشند می‌توانند در آزمون جامع که به‌صورت کتبی و شفاهی برگزار می‌گردد شرکت کنند. این آزمون از محتویات دروس دکتری که گفتیم حداقل 3 درس است انجام می‌شود؛ همچنین دانشجویان حداکثر دو بار می‌توانند در این آزمون شرکت کنند.
مرحله پژوهشی
دانشجویانی که در امتحان جامع پذیرفته می‌شوند، در مرحله تدوین رساله ثبت‌نام می‌کنند. تعداد کل واحد‌هایی که دانشجو در مرحله تدوین رساله به نام واحد پروژه تحقیقاتی اخذ می‌کند 18 تا 21 واحد می‌باشد که باز هم بسته به دانشگاه ممکن است متفاوت باشد. واحدهای رساله لزوما به معنی تصویب و قبول رساله نیست و ارزیابی رساله مطابق با آیین نامه دوره دکتری انجام می‌شود.
گرایش های دکتری فناوری اطلاعات
باتوجه‌به جدیدترین دفترچه ثبت‌نام کنکور دکتری، رشته فناوری اطلاعات در مقطع دکتری تنها از یک کد ترکیب با نام کد ترکیب 1 تشکیل شده است که شامل شش گرایش مختلف می‌باشد. در لیست زیر تمامی گرایش‌های دکتری فناوری اطلاعات را ضمیمه کرده‌ایم:
- مهندسی فناوری اطلاعات (بدون گرایش)
- گرایش تجارت الکترونیک
- گرایش مدیریت سیستم های اطلاعاتی
- گرایش سیستم های چند رسانه ای
- گرایش امنیت اطلاعات
- گرایش شبکه های کامپیوتری
متقاضیان گرایش های مختلف دکتری فناوری اطلاعات می‌بایست در آزمون دکتری مجموعه مهندسی فناوری اطلاعات شرکت کنند و بعد از کسب رتبه و تراز کافی به انتخاب گرایش مدنظر خود بپردازند؛ البته باید ذکر شود که رقابت در گرایش‌های مختلف باتوجه‌به محدود بودن ظرفیت دکتری فناوری کامپیوتر بسیار چالش‌برانگیز است.
ظرفیت دکتری فناوری اطلاعات
در حال حاضر بسیاری از دانشگاه‌های سراسری ایران اقدام به جذب دانشجو در گرایش‌های مختلف رشته فناوری اطلاعات می‌کنند. در جدول زیر ظرفیت پذیرش دکتری فناوری اطلاعات باتوجه‌به آخرین دفترچه انتخاب رشته دکتری کامپیوتر گردآوری شده است:
| نام دانشگاه یا مؤسسه | دوره تحصیلی | نام رشته / گرایش | ظرفیت پذیرش نیمسال | |
|---|---|---|---|---|
| دانشگاه تهران | روزانه | مهندسی فناوری اطلاعات | 4 | - |
| نوبت دوم | مهندسی فناوری اطلاعات | 2 | - | |
| دانشگاه امیرکبیر – تهران | روزانه | مهندسی فناوری اطلاعات | 2 | - |
| پردیس خودگردان | مهندسی فناوری اطلاعات | 1 | - | |
| دانشگاه جامع امام حسین – تهران | روزانه | مهندسی فناوری اطلاعات | 2 | - |
| دانشگاه علم و صنعت – تهران | روزانه | گرایش تجارت الکترونیکی | 2 | - |
| نوبت دوم | گرایش تجارت الکترونیکی | 1 | - | |
| دانشگاه قم | روزانه | گرایش تجارت الکترونیکی | 2 | - |
| روزانه | گرایش سیستم‌های اطلاعاتی | 2 | - | |
| روزانه | گرایش سیستم‌های چندرسانه‌ای | 3 | - | |
| روزانه | گرایش امنیت اطلاعات | 3 | - | |
| روزانه | گرایش شبکه‌های کامپیوتری | 2 | - | |
| دانشگاه تربیت مدرس – تهران | روزانه | گرایش مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی | 4 | - |
| دانشگاه شهید بهشتی – تهران | روزانه | گرایش مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی | 1 | - |
| نوبت دوم | گرایش مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی | 1 | - | |
| دانشگاه اصفهان | روزانه | گرایش امنیت اطلاعات | 3 | - |
| روزانه | گرایش تجارت الکترونیکی | 2 | - | |
| دانشگاه صنعتی شیراز | روزانه | گرایش شبکه‌های کامپیوتری | 3 | - |
| دانشگاه صنعتی خواجه نصیر – تهران | روزانه | گرایش تجارت الکترونیکی | 2 | - |
| نوبت دوم | گرایش تجارت الکترونیکی | 1 | - | |
| دانشگاه تهران – پردیس بین المللی کاسپین واقع در رضوانشهر گیلان | پردیس خودگردان | مهندسی فناوری اطلاعات | 4 | - |
به طور خلاصه می‌توان گفت ظرفیت کل دکتری فناوری اطلاعات در دانشگاه‌های سراسری برابر با 47 نفر به‌صورت زیر است:
- پذیرش 37 نفر به‌صورت روزانه
- پذیرش 5 نفر به‌صورت نوبت دوم
- پذیرشش 5 نفر به‌صورت پردیس خودگردان
توجه داشته باشید که معمولاً ظرفیت‌ها هر سال کمی تغییر می‌کنند. به‌محض ارائه‌شدن دفترچه جدید ما تعداد ظرفیت‌های جدول بالا را به‌روزرسانی می‌کنیم.
منابع آزمون دکتری فناوری اطلاعات
دروس آزمون دکتری فناوری اطلاعات از دو مجموعه درسی تخصصی (در سطح کارشناسی و در سطح کارشناسی‌ارشد) با ضریب 4 و دو درس زبان انگلیسی و استعداد تحصیلی با ضریب 1 تشکیل شده است. منابع و دروس مورد آزمون دکتری فناوری اطلاعات در جدول زیر مشخص شده است:
| عنوان درس | ضریب | ||
|---|---|---|---|
| دروس تخصصی | در سطح کارشناسی | ساختمان داده‌ها و طراحی الگوریتم | 4 |
| شبکه‌های کامپیوتری و امنیت شبکه | 4 | ||
| در سطح کارشناسی ارشد | پایگاه داده پیشرفته، بازاریابی پیشرفته اطلاعات و داده‌کاوی | 4 | |
| تجارت الکترونیک و آموزش الکترونیک | 4 | ||
| زبان انگلیسی | زبان انگلیسی | زبان انگلیسی | 1 |
| استعداد تحصیلی | استعداد تحصیلی | استعداد تحصیلی | 1 |
جمع‌بندی
بالاترین درجه آکادمیک در داخل و خارج از کشور درجه دکتری تخصصی یا Ph.D. است. در حال بسیاری از رشته‌های فنی و مهندسی در اکثر دانشگاه‌های سطح کشور در گرایش‌های مختلف ارائه می‌شود. از جمله این رشته‌ها می‌توان به رشته مهندسی فناوری اطلاعات اشاره کرد که رشته‌ای در حوزه مهندسی و فناوری به‌حساب می‌‌آید. باتوجه‌به پیشرفت فناوری در سال‌های اخیر، بسیاری از فارغ‌التحصیلان کارشناسی‌ارشد فناوری اطلاعات به دلایل مختلفی قصد ادامه تحصیل در دکتری فناوری اطلاعات را دارند. در این صفحه سعی کردیم به طور جامع اطلاعات موردنیاز متقاضیان دکتری فناوری اطلاعات را گردآوری کنیم. مواردی مانند ظرفیت دکتری فناوری اطلاعات، گرایش‌های مختلف فناوری اطلاعات، تعداد واحدهای درسی، موضوع‌های تحقیق و بسیاری از موارد دیگر نیز موردبررسی قرار گرفت.
تعداد واحدهای دکتری فناوری اطلاعات چقدر است؟
تعداد کل واحدهای رشته مهندسی فناوری اطلاعات در مقطع دکتری 36 واحد متشکل از واحدهای درسی و واحدهای پژوهشی است.
ظرفیت دکتری فناوری اطلاعات چقدر است؟
به طور خلاصه و بر اساس آخرین دفترچه انتخاب رشته دکتری کامپیوتر، دانشگاه‌های سراسری کشور در مجموع 47 دانشجو فناوری اطلاعات به شرح زیر می‌پذیرند :تعداد پذیرش روزانه: 37 نفر - تعداد پذیرش نوبت دوم: 5 نفر - تعداد پذیرش پردیس خودگردان: 5 نفر
