دکتری هوش مصنوعی در پزشکی چیست و چه مسیری دارد؟

یکی از رشته‌هایی که به‌سرعت در حال تغییر و پیشرفت است، رشته و یا گرایش گرایش هوش مصنوعیگرایش هوش مصنوعی مقطع ارشد کامپیوتریکی از گرایش‌ های ارشد مهندسی کامپیوتر گرایش هوش مصنوعی است یا همان ارشد هوش مصنوعی است که این صفحه بطور کامل در مورد این گرایش، دروس ارشد هوش مصنوعی و بازار کار آن صحبت کرده‌ایم. (Artificial Intelligence) می‌باشد. در دهه اخیر هوش مصنوعی رشد چشمگیری داشته است و ردپای این حوزه را در اکثر صنعت‌های فناوری و غیرفناوری مشاهده می‌کنیم. از جمله حوزه‌هایی که به‌طور گسترده از هوش مصنوعی استفاده می‌کند، حوزه پزشکی است. در این صفحه به‌طور مشخص به مقطع دکتری می‌پردازیم: دکتری هوش مصنوعی در پزشکی از چه مسیرهایی قابل ورود است، چه رشته‌هایی مجاز به شرکت در آزمون آن هستند، دروس و ضرایب آزمون چیست، و بازار کار و آینده این حوزه چه شکلی دارد.

دکتری هوش مصنوعی در پزشکی؛ دو مسیر کاملاً متفاوت

«دکتری هوش مصنوعی در پزشکی» در ایران یک آزمون واحد نیست. از دو در می‌توان وارد این حوزه شد و این دو در، دفترچه، رشتهٔ مجاز، دروس و شیوهٔ پذیرش متفاوتی دارند:

• مسیر وزارت بهداشت: رشتهٔ مستقلی با نام «هوش مصنوعی در علوم پزشکی» در آزمون دکتری تخصصی (Ph.D) و دکتری پژوهشی رشته‌های علوم پایهٔ پزشکی، بهداشت و تخصصی وجود دارد که آزمون کتبی آن را مرکز سنجش آموزش پزشکی وزارت بهداشت به‌صورت متمرکز برگزار می‌کند. عنوان مدرک شما مستقیماً «هوش مصنوعی در علوم پزشکی» است.
• مسیر وزارت علوم: آزمون دکتری (نیمه‌)متمرکز سازمان سنجش. در این مسیر رشتهٔ پزشکی وجود ندارد؛ شما در یک رشتهٔ کامپیوتری یا نزدیک به آن پذیرفته می‌شوید و پزشکی‌بودن کار از موضوع رساله می‌آید. جزئیات این مسیر را در ادامه می‌بینید.

اگر می‌خواهید در اکوسیستم دانشگاه علوم پزشکی و کنار کادر درمان کار کنید و مدرکتان صراحتاً «هوش مصنوعی در علوم پزشکی» باشد، مسیر وزارت بهداشت مناسب‌تر است؛ اگر هستهٔ کار شما الگوریتم و پزشکی فقط حوزهٔ کاربرد آن است، مسیر وزارت علوم انعطاف بیشتری دارد.

توجه: اطلاعات جدول‌های زیر از دفترچه‌های آزمون سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ (آزمون ۱۴۰۵) گرفته شده است. دروس، ضرایب، فهرست رشته‌های مجاز و ظرفیت‌ها هر سال ممکن است تغییر کند؛ پیش از ثبت‌نام دفترچهٔ سال جاری را ببینید.

رشته‌های مجاز برای دکتری هوش مصنوعی در علوم پزشکی

فهرست مدارک تحصیلی مورد پذیرش برای رشتهٔ «هوش مصنوعی در علوم پزشکی» در دفترچهٔ آزمون دکتری وزارت بهداشت (سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵) به این شکل است:

• دکتری عمومی: پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی
• کارشناسی ارشد: علوم کامپیوتر؛ مهندسی کامپیوتر؛ مهندسی برق (کلیه گرایش‌ها)؛ مهندسی پزشکی (کلیه گرایش‌ها)؛ مهندسی مکانیک (فقط گرایش‌های بیومکانیک، طراحی کاربردی و مکاترونیک)؛ بیوانفورماتیک؛ زیست‌فناوری پزشکی

چند نکتهٔ مهم دربارهٔ این فهرست که معمولاً نادیده گرفته می‌شود:

• مهندسی فناوری اطلاعات به‌عنوان رشتهٔ مستقل در این فهرست نیامده است. اگر ارشد IT دارید، مهندسی کامپیوتر یا علوم کامپیوتر بودنِ مدرکتان را دقیق بررسی کنید.
• گرایش‌های دیگر مهندسی مکانیک (غیر از سه گرایش نام‌برده) و رشته‌هایی مانند آمار و علوم داده در فهرست نیستند.
• عنوان «کارشناسی ارشد هوش مصنوعی در پزشکی» در این ردیف صریحاً نیامده، در حالی که در ردیف‌های دیگر همین دفترچه به‌عنوان یک مدرک ارشد شناخته‌شده ذکر شده است. اگر این مدرک را دارید، پیش از ثبت‌نام وضعیت آن را از مرکز سنجش آموزش پزشکی استعلام کنید.

این فهرست مخصوص وزارت بهداشت است. فهرست رشته‌های مجاز مسیر وزارت علوم متفاوت است و در صفحهٔ رشته‌های مجاز برای کنکور دکتری هوش مصنوعی آمده است.

دروس و ضرایب آزمون دکتری هوش مصنوعی در علوم پزشکی

آزمون کتبی این رشته چهار درس دارد:

سه نکته از این جدول برای برنامه‌ریزی اهمیت دارد:

• حدود ۳۸ درصد سؤال‌ها (۵۰ از ۱۳۰) زیست‌پزشکی است. درس «کلیات آناتومی، فیزیولوژی و علوم اعصاب» بیشترین تعداد سؤال را دارد و برای داوطلبی با پیشینهٔ کامپیوتر یا برق معمولاً درسی تازه است که در دوران کارشناسی و ارشد نخوانده است.
• ضریب هر چهار درس یکسان و برابر ۳ است. یعنی درس‌های زبان و آناتومی/علوم اعصاب به‌اندازهٔ یادگیری ماشین در نمرهٔ کتبی وزن دارند و نمی‌توان فقط روی درس‌های کامپیوتری تکیه کرد.
• آزمون چهارگزینه‌ای و دارای نمرهٔ منفی است و برای سهمیهٔ آزاد کسب حدنصاب ۳۰ درصد از نمرهٔ کل تراز کتبی الزامی است.

یک نکتهٔ تکمیلی: در دفترچهٔ ۱۴۰۶-۱۴۰۵ برای این رشته فهرست منبع رسمی منتشر نشده است (فهرست منابع فقط برای چند رشتهٔ دیگر مانند داروسازی، طب سنتی ایرانی و برخی رشته‌های دندانپزشکی آمده). برای دروس مسیر وزارت علوم صفحهٔ دروس دکتری هوش مصنوعی و برای نمونه سؤال‌ها صفحهٔ سؤالات کنکور دکتری هوش مصنوعی را ببینید.

شیوهٔ پذیرش، سهم مصاحبه و شرایط ثبت‌نام

پذیرش دکتری وزارت بهداشت فقط به آزمون کتبی وابسته نیست. سهم هر مرحله در نمرهٔ نهایی در دو دورهٔ «دکتری تخصصی» و «دکتری پژوهشی/فناوری‌محور» متفاوت است:

• داوطلب باید هنگام ثبت‌نام فقط یکی از دو دوره را انتخاب کند و پس از ثبت‌نام امکان تغییر آن وجود ندارد.
• علاوه بر حدنصاب ۳۰ درصد در مرحلهٔ کتبی، کسب حداقل ۳۰ درصد از نمرهٔ کل تراز شده (مجموع کتبی و مصاحبه) برای قبولی نهایی الزامی است.
• داوطلبان دورهٔ پژوهشی باید حداقل دو مقالهٔ تحقیقاتی اصیل (Original) منتشرشده در مجلات نمایه‌شده در Web of Science یا PubMed داشته باشند که در آن‌ها نویسندهٔ اول یا مسئول هستند. مقالهٔ صرفاً پذیرفته‌شده (Acceptance) قابل قبول نیست.
• هزینهٔ شرکت در مصاحبه برای پذیرفته‌شدگان مرحلهٔ کتبی در سال ۱۴۰۵ مبلغ ۶٬۴۵۰٬۰۰۰ ریال تعیین شده است و در صورت مناسب‌نبودن شرایط، مصاحبه ممکن است به‌صورت مجازی برگزار شود.
• تحصیل در دورهٔ دکتری تخصصی و پژوهشی تمام‌وقت است. انتقال، جابه‌جایی و تغییر رشته در این مقطع ممنوع است و پذیرفته‌شدگان نهایی این آزمون، ورودی بهمن‌ماه همان سال هستند.

دفترچهٔ راهنمای شرکت در آزمون، ظرفیت و فهرست دانشگاه‌های پذیرندهٔ هر رشته را ندارد؛ آن اطلاعات در دفترچهٔ انتخاب رشتهٔ همین آزمون منتشر می‌شود. پس عدد ظرفیت را فقط از همان دفترچه بخوانید.

زمان‌بندی آزمون دکتری تخصصی وزارت بهداشت (سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵)

ثبت‌نام این دوره به پایان رسیده است. اگر قصد شرکت در دوره‌های بعد را دارید، از حالا یادگیری آناتومی، فیزیولوژی و علوم اعصاب را هم در برنامه بگذارید؛ حدود ۳۸ درصد سؤال‌ها از همین درس است.

دکتری هوش مصنوعی از مسیر وزارت علوم؛ دروس، ضرایب و رشته‌های مجاز

در آزمون دکتری (نیمه‌)متمرکز سازمان سنجش رشته‌ای با عنوان «هوش مصنوعی در پزشکی» وجود ندارد. هوش مصنوعی در این مسیر یکی از درس‌های تخصصی آزمون رشتهٔ مهندسی و علم کامپیوتر (و رشتهٔ مهندسی فناوری اطلاعات) است و پزشکی‌بودن کار از موضوع رساله می‌آید.

در آزمون ۱۴۰۶ مجموعهٔ امتحانی «مهندسی و علم کامپیوتر» سه رشته را زیر یک ترکیب مشترک آورده است: مهندسی و علم کامپیوتر، علوم شناختی ـ علوم اعصاب شناختی (رایانش و هوش مصنوعی) و مهندسی دفاع سایبری (که فقط در دانشگاه جامع امام حسین(ع) پذیرش دارد). یعنی برخلاف دورهٔ قبل که این رشته چهار ترکیب جدا داشت (نرم‌افزار و الگوریتم، هوش مصنوعی، شبکه و رایانش امن، معماری کامپیوتر)، حالا همهٔ داوطلبان یک آزمون واحد می‌دهند.

دروس امتحانی این آزمون دقیقاً همان دروس کارشناسی ارشد «مهندسی و علم کامپیوتر» است:

• زبان انگلیسی
• ریاضیات: ریاضیات گسسته، آمار و احتمال مهندسی، جبر خطی
• دروس تخصصی: مبانی کامپیوتر و برنامه‌سازی، مدارهای منطقی، معماری کامپیوتر، داده‌ساختارها و الگوریتم‌ها، نظریه زبان‌ها و ماشین‌ها، سیستم‌های عامل و هوش مصنوعی

ضرایب دروس هم مثل ارشد است: زبان ضریب ۱، ریاضیات ضریب ۲ و دروس تخصصی ضریب ۴. رشتهٔ «مهندسی فناوری اطلاعات» (کد ۲۳۵۸) هم دروسی مطابق ارشد همان رشته دارد: زبان، ریاضیات (ریاضیات گسسته و آمار و احتمال مهندسی) و تخصصی (مبانی کامپیوتر و برنامه‌سازی، داده‌ساختارها و الگوریتم‌ها، سیستم‌های عامل، شبکه‌های کامپیوتری، طراحی پایگاه داده‌ها و هوش مصنوعی).

برخلاف مسیر وزارت بهداشت، فهرست رشته‌های مجاز اینجا گسترده است. دارندگان مدرک کارشناسی ارشد این رشته‌ها می‌توانند در مجموعهٔ «مهندسی و علم کامپیوتر» شرکت کنند: مهندسی کامپیوتر (تمامی گرایش‌ها)، مهندسی و علم کامپیوتر، مهندسی فناوری اطلاعات، مهندسی برق، علوم کامپیوتر، علوم ریاضی، فیزیک، مهندسی صنایع و سیستم‌ها، مهندسی مکانیک، مهندسی پزشکی، مهندسی عمران، مهندسی شیمی، مهندسی پلیمر، مهندسی معدن، مهندسی نفت و زمین‌انرژی، مهندسی و علم مواد، مهندسی نساجی، مهندسی سیستم‌های انرژی و مهندسی هوافضا. پس ارشد IT که در مسیر وزارت بهداشت مجاز نبود، در این مسیر مجاز است.

دربارهٔ ظرفیت، دفترچهٔ ثبت‌نام آزمون ۱۴۰۶ عدد ظرفیت ندارد و ظرفیت هر دانشگاه در دفترچهٔ انتخاب رشتهٔ همان سال (شمارهٔ ۲) می‌آید. برای دیدن مقیاس کار، در دورهٔ ۱۴۰۵ ظرفیت ترکیب هوش مصنوعی رشتهٔ مهندسی و علم کامپیوتر ۱۶۳ نفر بود: ۱۲۹ نفر روزانه در ۲۵ دانشگاه (بیشترین‌ها صنعتی اصفهان ۱۰، زنجان ۹، شاهرود ۹ و شریف ۸)، ۱۲ نفر نوبت دوم، ۷ نفر غیرانتفاعی و ۱۳ نفر پردیس خودگردان، و ۲ نفر هم در علوم شناختی (رایانش و هوش مصنوعی). علاوه بر آن رشتهٔ «علوم کامپیوتر ـ گرایش محاسبات نرم و هوش مصنوعی» ۲۲ نفر روزانه و ۴ نفر نوبت دوم و پردیس خودگردان ظرفیت داشت. این اعداد مربوط به سال گذشته‌اند و فقط برای برآورد حجم رقابت مفیدند.

جزئیات کامل‌تر را در صفحهٔ بررسی کامل گرایش هوش مصنوعی در مقطع دکتری و منابع آن را در منابع کنکور دکتری کامپیوتر ببینید.

کاربردهای هوش مصنوعی در پزشکی

موضوع رسالهٔ شما از دل همین کاربردها بیرون می‌آید. مهم‌ترین‌ها عبارت‌اند از:

• تشخیص و تصویربرداری پزشکی: یکی از قدیمی‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی در پزشکی. با یادگیری ماشینیادگیری ماشین چیست و چرا مهم است؟ - Machine learning (ML)تعریف یادگیری ماشین : ماشین لرنینگ (Machine Learning یا به اختصار ML) باعث می‌شود که خود ماشین‌ها با آنالیز داده ها امکان یادگیری و پیشرفت داشته باشند، یادگیری عمیقیادگیری عمیق چیست؟ معرفی کامل یادگیری عمیق به زبان سادهاین مقاله به سوالات رو به رو پاسخ داده : یادگیری عمیق چیست و چگونه کار می‌کند؟ آیا یادگیری عمیق همان شبکه عصبی است؟ تفاوت یادگیری عمیق با یادگیری ماشین چیست؟ و شبکه های عصبیشبکه عصبی یا شبکه عصبی مصنوعی (nueral network) چیست؟این مقاله عالی به معرفی شبکه عصبی یا شبکه عصبی مصنوعی (nueral network) پرداخته، همچنین الگوریتم شبکه عصبی، انواع و کاربرد و تاریخچه شبکه های عصبی بررسی شده می‌توان تصاویر X-Ray، MRI و CT-Scan را تحلیل کرد و نشانه‌هایی را که تشخیصشان با چشم دشوار است، برجسته کرد.
• کشف دارو: هوش مصنوعی مرحلهٔ غربالگری ترکیبات و پیش‌بینی خواص مولکول‌ها را بسیار سریع‌تر و ارزان‌تر کرده است. این کار جایگزین آزمایش‌های بالینی نمی‌شود؛ کارآزمایی بالینی روی انسان همچنان الزام قانونی هر دارو است و هوش مصنوعی فقط تعداد گزینه‌هایی را که باید وارد آن مرحله شوند کاهش می‌دهد.
• پزشکی شخصی‌سازی‌شده: طراحی برنامهٔ درمانی متناسب با داده‌های ژنتیکی و سوابق بیمار، برای افزایش اثربخشی و کاهش عوارض جانبی.
• دستیار پزشک، پایش و تصمیم‌یار بالینی: سامانه‌هایی که علائم حیاتی بیمار را پایش می‌کنند و به پزشک هشدار می‌دهند. در همهٔ این سامانه‌ها تصمیم نهایی با پزشک است و خروجی مدل نقش پیشنهاد دارد، نه حکم.

شرح کامل‌تر این کاربردها در صفحهٔ رشته هوش مصنوعی در پزشکی آمده است.

بازار کار دکتری هوش مصنوعی در پزشکی

زمینه‌های فعالیت فارغ‌التحصیلان دکتری هوش مصنوعی در حوزهٔ پزشکی معمولاً زیر عنوان‌هایی مانند AI in Medicine، Biomedical AI و Medical Informatics شناخته می‌شوند. مهم‌ترین بازارهای کار عبارت‌اند از:

• دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی: عضویت در هیئت‌علمی، پژوهشگری یا دورهٔ پسادکتری در زمینه‌هایی مانند پردازش تصاویر پزشکی، مدل‌های زبانی پزشکی و تحلیل داده‌های ژنتیکی.
• شرکت‌های داروسازی: کشف دارو، طراحی کارآزمایی بالینی و تحلیل داده‌های زیستی.
• بیمارستان‌های پیشرفته: توسعهٔ سامانه‌های کمک‌تشخیص، پایش بیمار، مدیریت پروندهٔ الکترونیک سلامت و تصمیم‌یارهای بالینی.
• شرکت‌های MedTech و HealthTech: طراحی نرم‌افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای تصویربرداری، تولید الگوریتمالگوریتم چیست به زبان ساده و با مثال های فراواندر این مقاله به زبان بسیار ساده و با مثال های متعدد توضیح داده شده که الگوریتم چیست و چه کاربردهایی دارد‌ها و اپلیکیشن‌های سلامت دیجیتال، معمولاً در نقش پژوهشگر ارشد یا لیدر تیم.

در سطح بین‌المللی این حوزه از جذاب‌ترین شاخه‌های هوش مصنوعی از نظر فرصت شغلی و درآمد به شمار می‌آید، به‌ویژه در آمریکا، انگلستان، آلمان، سوئیس و استرالیا.

آیا دکتری برای ورود به این حوزه لازم است؟

پاسخ صادقانه این است: نه همیشه. برای نقش‌های مهندسی و توسعهٔ محصول در شرکت‌های سلامت دیجیتال، مقطع کارشناسی ارشد به همراه چند پروژهٔ واقعی روی دادهٔ پزشکی معمولاً کافی است. دکتری زمانی ارزش واقعی دارد که هدف شما پژوهش باشد: هیئت‌علمی، پژوهشگر ارشد در مرکز تحقیقاتی، یا رهبری تیم تحقیق‌وتوسعه در شرکت‌های دارویی و MedTech. این مسیرها تقریباً همیشه مدرک دکتری می‌خواهند.

مهم‌ترین چیزی که باید در این تصمیم بسنجید، زمان است. دورهٔ دکتری تمام‌وقت است و چند سال از عمر حرفه‌ای شما را می‌گیرد. اگر هدف شغلی شما با مدرک ارشد هم قابل دستیابی است، دکتری فقط رسیدن به آن هدف را دیرتر می‌کند.

آینده هوش مصنوعی در پزشکی

موضوع‌های داغ فعلی نشان می‌دهد پژوهش به کدام سمت می‌رود: تشخیص زودهنگام بیماری‌ها، کشف سریع‌تر دارو، دستیارهای بالینی مبتنی بر مدل‌های زبانی، پایش مداوم سلامت با داده‌های پوشیدنی، تحلیل داده‌های ژنومی و شبیه‌سازی (دوقلوی دیجیتال بیمار). در کنار اینها، دو موضوع در حال تبدیل‌شدن به حوزه‌های پژوهشی مستقل‌اند که ارزش انتخاب به‌عنوان موضوع رساله دارند:

• تفسیرپذیری مدل (Explainable AI): پزشک نمی‌تواند بر پایهٔ خروجی یک جعبهٔ سیاه تصمیم بگیرد؛ مدل باید بتواند دلیل تشخیص خود را نشان دهد.
• حریم خصوصی و یادگیری فدرال: دادهٔ بیمار از بیمارستان خارج نمی‌شود، پس آموزش مدل باید به‌صورت توزیع‌شده و بدون انتقال داده انجام شود.

برای مطالعهٔ بیشتر دربارهٔ چشم‌انداز کلی این فناوری، صفحهٔ آینده هوش مصنوعی در پزشکی را ببینید.

جمع‌بندی

دکتری هوش مصنوعی در پزشکی در ایران از دو مسیر قابل دسترسی است. در مسیر وزارت بهداشت، رشتهٔ «هوش مصنوعی در علوم پزشکی» با آزمونی چهاردرسی (آناتومی/فیزیولوژی/علوم اعصاب، ساختمان داده و طراحی الگوریتم، یادگیری ماشین و شبکه‌های عصبی عمیق، و زبان) با ضریب برابر ۳ برای هر درس برگزار می‌شود و ۵۰ درصد نمرهٔ نهایی به آزمون کتبی، ۲۰ درصد به سوابق و ۳۰ درصد به مصاحبه اختصاص دارد. رشته‌های مجاز آن فهرستی بسته است که ارشد مهندسی فناوری اطلاعات در آن نیست. در مسیر وزارت علوم رشتهٔ پزشکی وجود ندارد و پزشکی‌بودن کار از موضوع رساله می‌آید. بازار کار این حوزه در دانشگاه‌ها، شرکت‌های داروسازی، بیمارستان‌های پیشرفته و شرکت‌های MedTech گسترده است، اما اگر هدف شما پژوهشی نیست، با مدرک ارشد هم می‌توان وارد بخش بزرگی از این بازار شد و چند سال زودتر شروع کرد.

مطالب مرتبط

همه مقالات

درآمد رشته علوم کامپیوتر

پاسخ تشریحی کنکور ارشد کامپیوتر 1400

مهندسی کامپیوتر دانشگاه غیرانتفاعی آپادانا شیراز

علوم کامپیوتر دانشگاه رازی کرمانشاه