بعد از اینکه دانشجویان رشته مهندسی کامپیوتر در مقطع دکتری، دوره تحصیلات خود را به پایان رساندند و موفق به اخذ درجه دکتری شدند، می‌توانند در دوره فوق دکترا شرکت کنند. بسیاری از متقاضیان اطلاعات کافی در مورد دوره‌های فوق دکترا ندارند. در این مقاله می‌خواهیم به طور کامل به دوره فوق دکترا در حوزه کامپیوتر بپردازیم.
فوق دکتری چیست؟
قبل از هر چیز ابتدا باید با مفهوم فوق دکترا آشنا شویم. فوق دکتری یا پسا دکتری (Postdoctoral Research) که به طور غیررسمی به آن Postdoc نیز می‌گویند، به دوره‌ای از تحقیقات گفته می‌شود که محققان بعد از به پایان رساندن تحصیلات و کسب مدرک دکترا و قبل از یافتن شغل ثابت آکادمیک سپری می‌کنند. پژوهشگران در این دوره به‌عنوان پژوهشگر در دانشگاه‌ها و یا مراکز تحقیقاتی مختلف مشغول به کار می‌شوند. برخلاف اصطلاح فوق دکترا، این دوره منجر به دریافتی مدرک تحصیلاتی با این نام نمی‌گردد و صرفاً به‌عنوان سابقه تحقیقاتی به رزومه افراد اضافه می‌شود؛ بنابراین از نظر درجه تحصیلی هیچ تفاوتی بین فارغ‌التحصیلان دکتری و کسانی که دوره پسا دکترا را گذرانده‌اند، وجود ندارد.
شرایط پذیرش دوره فوق دکترا کامپیوتر در ایران
شرایط پذیرش در دوره فوق دکترا در اکثر دانشگاه‌های ایران مشترک است، بااین‌حال باتوجه‌به زمینه تحقیقاتی مختلف و نیازمندی دانشگاه در آن مقطع زمانی خاص، داوطلبان فوق دکترا می‌بایست با مراجعه به سایت دانشگاه موردنظرشان، خودشان را برای این دوره آماده کنند. معمولاً دانشگاه‌ها برای پذیرش پژوهشگر پسا دکترا، فراخوان می‌دهند و شرایطشان را اعلام می‌کنند. شرایط زیر به‌صورت عمومی شرایط پذیرش دوره فوق دکترا در زمینه‌های مختلف تحقیقاتی کامپیوتر در ایران است. البته ممکن است بعضی دانشگاه‌ها شرایط اضافه‌تری نیز داشته باشند:
- از زمان اخذ مدرک دکتری، بیش از 3 تا 5 سال نگذشته باشد (سربازی هم حساب می‌شود). متغیر بودن زمان به دلیل قوانین متفاوت دانشگاه‌ها برای پذیرش پژوهشگر دانشجو فوق دکترا است.
- دانشگاه‌ها ترجیحشان این است که امتیازات استفاده از امکانات پژوهشی‌شان را در اختیار افرادی قرار دهند که تمامی تمرکزشان را بر روی دوره فوق دکترا بگذارند و به کار دیگری مشغول نباشند؛ بنابراین داوطلبان نباید در هیچ سمتی چه به‌صورت دولتی و چه غیردولتی شاغل باشند.
- رزومه علمی داوطلب باید قوی باشد. مقالات چاپ شده در مجلات معتبر کامپیوتری، از شرط‌های مهم این دوره است، البته تعداد مقالات باتوجه‌به دانشگاه‌ها متغیر است؛ اما حداقل دو مقاله چاپ شده موردنیاز است.
- داوطلبان مورد پذیرش در دوره فوق دکتری کامپیوتر معمولاً زیر 40 سال سن داشته و نمره پایان نامه خوب و بالایی دارند؛ همچنین داشتن توصیه‌نامه از دیگر شرایط پذیرش برای دوره فوق دکترا است.
انواع دوره های فوق دکتری کامپیوتر
تا اینجا گفتیم که فراخوان پذیرش پژوهشگر دوره فوق دکترا، توسط دانشگاه‌ها و مراکز علمی دیگر انجام می‌شود. دوره های فوق دکترا، ممکن است با یکدیگر تفاوت داشته باشند. به‌طورکلی دوره های که جهت گذراندن پسا دکتری ارائه می‌شوند را به همراه توضیحات آن در لیست زیر مشاهده می‌کنید:
- دوره فوق دکترا مستقل: دوره فوق دکترا مستقل، فارغ‌التحصیلان برتر دانشگاه‌ها و یا مراکز تحقیقاتی کشور را جهت انجام امورات پژوهشی و تحقیقاتی در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی تحت پوشش قرار می‌دهد.
- دوره فوق دکترا ویژه: این دوره تقریباً مانند دوره فوق دکترا مستقل است، با این تفاوت که فارغ‌التحصیلان توانمندی که به طور بالقوه امکان جذب هیئت‌علمی شدن را دارند تحت پوشش قرار می‌دهد.
- دوره فوق دکترا فناورانه: از دیگر دوره‌های پسا دکتری است که فارغ‌التحصیلان برتر دانشگاه‌ها و یا مراکز تحقیقاتی کشور با قابلیت همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و یا صنعت را جهت انجام امورات تحقیقاتی دانش‌بنیان مرتبط با صنعت، تحت پوشش قرار می‌دهد.
- دوره فوق دکترا بنیاد نخبگان: این دوره به‌منظور بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک در پشتیبانی از اجتماع نخبگان انجام می‌گیرد.
- دوره فوق دکتری تفاهم نامه‌ای: این دوره فوق دکترا، فارغ‌التحصیلان برتر دانشگاه‌ها یا مراکز تحقیقاتی کشور را به‌منظور حمایت متوازن و بر اساس انعقاد تفاوت‌نامه با دانشگاه‌ها یا مراکز تحقیقاتی کشور تحت پوشش قرار می‌دهد.
- دوره فوق دکتری کرسی: این دوره فوق دکتری توسط صاحبان کرسی در بنیاد معرفی می‌شوند.
- دوره فوق دکتری فراخوان‌های ویژه: بعضی از دوره‌های فوق دکتری است که بر اساس ضرورت‌های پژوهشی کشور و دوره‌های زمانی خاص، از طریق سایت بنیاد اعلام می‌گردد. این فراخوان‌ها که با عنوان فراخوان‌های ویژه شناخته می‌شود، پژوهش‌های پژوهشگران در موضوعات خاص را تحت پوشش قرار می‌دهد.
مزایای فوق دکترا کامپیوتر چیست؟
تفکرات راجع به دوره پسا دکترا متفاوت است. عده‌ای معتقد هستند که این دوره وقت تلف کردن است و ترجیح می‌دهند در شرکت‌های نرم‌افزاری و فناوری محور به کارکردن بپردازند و یا به‌صورت جداگانه به تحقیقات در زمینه‌های مختلف کامپیوتری مانند شبکه، هوش مصنوعی و... بپردازند. عده‌ای دیگر معتقدند که گذراندن دوره فوق دکترا مزیت مهمی جهت ساخت یک رزومه قوی آکادمیک محسوب می‌شود. در ادامه مزایای دوره فوق دکترا کامپیوتر را بررسی می‌کنیم:
- ورود به موقعیت‌های شغلی، به‌خصوص شغل‌های مرتبط با آکادمیک برای افرادی که دوره پسا دکتری را گذرانده‌اند راحتتر از بقیه افراد است.
- پژوهشگران پست داک در دوره موردنظر، ماهیانه به‌اندازه 80 درصد حقوق استادیار پایه یک حقوق دریافت می‌کنند؛ علاوه بر آن برای سرپرست طرح، سالیانه مبلغی بابت تجهیزات مورد نظر تعیین می‌شود.
- پژوهشگر فوق دکترا، می‌تواند حین اشتغال به پژوهش، به‌عنوان مدرس هم مشغول به کار شود، البته با تشخیص دانشگاه.
- داوطلبان مرد واجد شرایط نیز می‌توانند از این دوره برای سربازی نخبگان و یا از امتیاز امریه بهره‌مند شوند.
اپلای برای فوق دکتری کامپیوتر در خارج از کشور
از آنجایی که بسیاری از کشورها و دانشگاه‌های سرتاسر جهان فراخوان‌هایی مربوط به دوره های فوق دکتری با محورهای خاص صادر می‌کنند. علاقه‌مندان به گذراندن دوره پسا دکتری، می‌توانند برای گذراندن این دوره در خارج از کشور نیز اقدام کنند. شرایط فوق دکتری خارج از ایران در رشته کامپیوتر، به کشور موردنظر بستگی دارد. داوطلبان در ابتدا می‌بایست دنبال استاد راهنمایی که حوزه پژوهشی آنها هم راستا با حوزه تحصیلی و پژوهشی موردعلاقه‌شان است بگردند و به استاد موردنظرشان ایمیل بزنند؛ سپس می‌بایست طرح تحقیقشان را معرفی کنند. اگر طرحشان پذیرفته شد، یک دعوت‌نامه دریافت می‌کنند و بعد از آن، اقدام به ارسال مدارک موردنظر به دانشگاه می‌کنند.
مثال هایی از زمینه های مورد پژوهش
حوزه‌هایی که در دوره پست داک یا فوق دکترا دارای طیف وسیعی از موضوع‌های کامپیوتر است که در اینجا برخی از معروف‌ترین آنها که در سال‌های اخیر بسیار موردتوجه قرار گرفته‌اند را آورده‌ایم:
- یادگیری ماشین و هوش مصنوعی
- الگوریتم‌های یادگیری عمیق برای تشخیص تصاویر یا پردازش زبان طبیعی
- هوش مصنوعی قابل‌توضیح و تفسیرپذیر
- یادگیری تقویتی برای سیستم‌های خودکار
- علوم داده و داده‌های بزرگ
- توسعه تکنیک‌های پیشرفته تحلیل داده
- حفظ حریم خصوصی در استخراج و تحلیل داده‌ها
- امنیت اطلاعات
- سیستم‌های شناسایی و پیشگیری از نفوذ
- توسعه و تست امنیتی نرم‌افزار
- بلاکچین و کاربردهای آن در امنیت تراکنش‌های دیجیتال و امنیت داده‌ها
- سیستم‌های توزیع شده
- سیستم‌های توزیع شده و مقیاس‌پذیر و مقاوم به خطا
- محاسبات ابری و محاسبات لبه
- الگوریتم‌های توافق در شبکه‌های توزیع شده
- پردازش زبان طبیعی (NLP)
- تحلیل احساسات و ماینینگ نظرات
- خلاصه‌نویسی و تولید متن
- محاسبات کوانتومی (بیشتر در خارج از کشور)
- الگوریتم‌های کوانتومی و کاربردهای آنها
- اصلاح خطا و محاسبات کوانتومی مقاوم به خطا
- یادگیری ماشین مقاوم
- شبکه های کامپیوتری
- فناوری‌های شبکه نسل g5 و بعد از آن
- مجازی‌سازی توابع شبکه و شبکه‌های تعریف شده نرم
- پروتکل‌ها و امنیت در ااینترنت اشیا یا IoT
- و موضوعات دیگری نظیر بیوانفورماتیک و بیولوژی محاسباتی، رباتیک، زبان‌شناسی محاسباتی و...
جمع‌بندی
بسیاری از دانشجویان رشته کامپیوتر، بعد از فارغ‌التحصیل شدن در دوره دکتری در این رشته و دریافت مدرک دکتری، تمایل دارند که به ادامه فعالیت‌های پژوهشی در رشته کامپیوتر بپردازند و یا عضو هیئت‌علمی این رشته شوند. دوره فوق دکتری یا پسا دکتری برای این افراد در نظر گرفته شده است. هر چند که این دوره دارای مدرک تحصیلی خاصی نمی‌باشد، اما مزایای خاص خودش را دارد. در این مقاله به بررسی دوره فوق دکتری در رشته کامپیوتر پرداخته شد و مسائل مختلف پیرامون این دوره را موردبحث قرار دادیم.
طول دوره فوق دکتری یا پسا دکتری چقدر است؟
طول این دوره بستگی به آموزشگاه، دانشگاه و یا موسسه‌ای دارد که فراخوان نیروی فوق دکتری را صادر کرده است. در برخی از مراکز آموزشی این دوره تنها یک سال بوده و در بعضی دیگر تا 5 سال هم ممکن است به طول بی‌انجامد.
هزینه دوره فوق دکترا چقدر است؟
تحصیل در دوره فوق دکترا معمولاً رایگان بوده و تمامی هزینه‌ها توسط مراکز آموزشی موردنظر حساب می‌شود؛ بنابراین نیازی به پرداخته شهریه نمی‌باشد.
آیا درجه مدرک فوق دکترا بالاتر از دکتری است؟
خیر. دوره فوق دکترا تنها منجر به قوی‌شدن رزومه می‌شود و از لحاظ درجه مدرک تحصیلی هیچ تفاوتی با دکتری ندارد.
آیا داوطلبان دوره فوق دکترا حقوق دریافت می‌کنند؟
بله پژوهشگران پست داک در دوره موردنظر، ماهیانه به‌اندازه 80 درصد حقوق استادیار پایه یک حقوق دریافت می‌کنند.
مطالب مرتبط
همه مقالات
